Η Καΐρειος Βιβλιοθήκη

Η Καΐρειος Βιβλιοθήκη είναι ίδρυμα ανεξάρτητο και αποτελεί την παρακαταθήκη της παραδόσεως, με την ευρύτερη έννοια του όρου, ολοκλήρου της Άνδρου, ακόμη και εν μέρει των Ανδριωτών, που ζουν μακριά από το νησί. Η συγκρότησή της επιτεύχθηκε ύστερα από μεγάλες προσπάθειες και γενναιόδωρες προσφορές. Είναι αυτονόητο ότι η διαφύλαξη της πνευματικής κληρονομιάς της Άνδρου, η οποία έχει ποικίλες προεκτάσεις, θα παραμένει πάντοτε το κύριο μέλημα της διευθύνσεως. Ο σημαντικός αριθμός των βιβλίων που κατά καιρούς έχει συγκεντρωθεί είναι η εικόνα μιας παραδόσεως που αντιπροσωπεύεται από ανθρώπους σαν τον Θεόφιλο Καΐρη και τον Δημήτριο Πασχάλη που έζησαν και εργάστηκαν στην Άνδρο. Τα βιβλία είναι προσιτά μέσα στην αίθουσα του αναγνωστηρίου. Αλλά η Βιβλιοθήκη είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα κοινό αναγνωστήριο. Η επιστημονική διερεύνηση της Άνδρου όπως και εν γένει η ενεργός υποστήριξη διαφόρων πνευματικών πρωτοβουλιών θα είναι πάντοτε μέσα στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Ιδρύματος.

Ο πυρήνας της σημερινής Καϊρείου Βιβλιοθήκης δημιουργήθηκε περί το 1830 και απέβλεπε στις ανάγκες του σχολείου του Θεόφιλου Καΐρη, η συγκρότηση όμως του Ιδρύματος ως ανεξαρτήτου πιά έγινε μόλις στις 22 Αυγούστου 1987. Τότε ιδρύθηκε η Καΐρειος Βιβλιοθήκη με Προεδρικό Διάταγμα ως νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Εμπνευστής και δημιουργός της ο ιστορικός Δημήτριος Ι. Πολέμης. Στεγάζεται σε νεοκλασικό κτίριο που δωρίθηκε στην Καϊρειο Βιβλιοθήκη από την οικογένεια Καμπάνη. Για να λειτουργήσει στηρίζεται στην συμπαράσταση των φίλων της, στις κατά καιρούς χορηγίες ορισμένων κρατικών υπηρεσιών (ιδίως του Υπουργείου Πολιτισμού) και χορηγίες άλλων ιδρυμάτων. Σήμερα η Βιβλιοθήκη κατέχει περί τους 60.000 τόμους εντύπων (πολλά από τα οποία είναι παλαιές και δυσεύρετες εκδόσεις), χειρόγραφα, εκτενέστατο αρχείο που είναι ταξινομημένο και περιλαμβάνει άνω των 1000 φακέλων, πέρα από άλλα ειδικά ογκώδη αρχεία όπως της ναυτιλίας της Άνδρου και των ειρηνοδικείων της (τα οποία απέκτησε κατόπιν εντολής του Υπουργείου Δικαιοσύνης), πολλά έργα τέχνης (εικόνες – μεταξύ αυτών μία του Εμμανουήλ Τζάνε εξαιρετικής τέχνης, - πίνακες, συλλογή αρχαίων αγγείων και αγαλματιδίων κ.τ.λ.), αντικείμενα ιστορικής αξίας και αντικείμενα του λαϊκού πολιτισμού. Στη Βιβλιοθήκη λειτουργεί δανειστικό τμήμα και τμήμα με παιδικά βιβλία.

Μερικές από τις δραστηριότητες του Ιδρύματος:

Η Βιβλιοθήκη έχει εκδώσει περί τις 50 επιστημονικές πραγματείες. Μία από τις εκδόσεις Τα ιστιοφόρα της Άνδρου, έχει βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών (1992). Σημαντικός αριθμός άλλων μελετών ευρίσκεται υπό ετοιμασία και ορισμένες ήδη είναι έτοιμες και περιμένουν τον δωρητή που θα αναλάβει τη δαπάνη της εκτυπώσεως. Όλες οι έρευνες που έχει κάμει η Βιβλιοθήκη θα καταλήξουν σε δημοσιεύσεις.
Έχει οργανώσει επιμορφωτικά σεμινάρια βιβλιοδεσίας, συντηρήσεως παλαιών βιβλίων και εγγράφων καθώς και συντηρήσεως και καταγραφής λαογραφικών αντικειμένων. Στα σεμινάρια αυτά, συγχρηματοδοτούμενα από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, έχουν εκπαιδευθεί άνω των 100 νέοι της Άνδρου, μεταξύ αυτών και άτομα με ειδικές ανάγκες.
Έχει επίσης συγκροτήσει πλήρως εξοπλισμένο σύγχρονο εργαστήριο βιβλιοδεσίας και συντηρήσεων (που αναλαμβάνει πλέον εργασίες και εκτός Άνδρου). Στο Εργαστήριο κατά καιρούς, φιλοξενούνται νέοι και από το εξωτερικό που ενδιαφέρονται να αποκτήσουν εμπειρία στη βιβλιοδεσία και στη συντήρηση, και στις αποκαταστάσεις παλαιών βιβλίων και χαρτιού. Εξάλλου η Καϊρειος Βιβλιοθήκη οργανώνει συχνά προγράμματα εκπαιδευτικού χαρακτήρα που έχουν μεγάλη απήχηση ιδίως στους νέους.
Με την ενίσχυση της Διεύθυνσης Λαϊκού Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού η Βιβλιοθήκη απέκτησε αξιόλογη συλλογή αντικειμένων του λαϊκού πολιτισμού που συνεχώς εμπλουτίζεται. Τώρα η συλλογή αυτή συντηρείται και καταγράφεται, και τα πιο χαρακτηριστικά αντικείμενα εκτίθενται στον Πύργο Αγαδάκη.
Η Καϊρειος Βιβλιοθήκη αναστήλωσε τον παλαιό αρχοντικό πύργο Αγαδάκη και το παραπλεύρως παραδοσιακό ελαιοτριβείο (που χαρακτηρίσθηκε ως εξαίρετο δείγμα της προβιομηχανικής παραγωγής ελαίου), που βρίσκονται στο χωριό Απατούρια και ήταν ερείπια. Τα κτίσματα βρίσκονται σε εκτεταμένο περιβόλι (όλα έχουν παραχωρηθεί στο Ίδρυμά μας από την Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου), που επίσης ήταν σε αθλία εμφάνιση. Tο κτήμα, όπου γίνεται προσπάθεια να διασωθούν τοπικές ποικιλίες, καλλιεργείτε με τις προδιαγραφές της βιολογικής γεωργίας. Ο πύργος στεγάζει μέρος της συλλογής λαογραφικών αντικειμένων.
Το Ίδρυμά μας ανέλαβε την πρωτοβουλία και επί πέντε χρόνια χρηματοδότησε τις ανασκαφές στη νησίδα του βενετικού κάστρου της Χώρας. Οι εργασίες έγιναν υπό την εποπτεία της καθ. κ. Ελένης Δωρή, του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο σχετικός τόμος έχει ήδη εκδοθεί (Ανδριακά Χρονικά, 34).
Από ετών η Βιβλιοθήκη έχει καταβάλλει έντονες προσπάθειες για την προστασία της χαράδρας Διποτάματα όπου σώζονται 25 νερόμυλοι και όπου η χλωρίδα, η πανίδα και γενικώς η φυσική διαμόρφωση παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Οι μύλοι έχουν επισήμως χαρακτηρισθεί ως διατηρητέοι με σχετική ζώνη προστασίας.
Το 1992 οργάνωσε στην Άνδρο το Α’ Κυκλαδολογικό Συνέδριο με 80 επιστημονικές ανακοινώσεις, εκείνες από τις οποίες αναφέρονται στην Άνδρο τις εξέδωσε σε τόμο (Ανδριακά Χρονικά 21). Επίσης το 1993 οργάνωσε στην Άνδρο σε συνεργασία με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών/ ΚΝΕ Συμπόσιο για την ιστορία της ξυλοναυπηγικής.
Τον Νοέμβριο του 1994 εξετέλεσε με μεγάλη επιτυχία το πρόγραμμα «Μ’ ένα βιβλίο πετάω» του Υπουργείου Πολιτισμού.
Με πρωτοβουλία της Βιβλιοθήκης αναστηλώθηκε το παλαιό παρθεναγωγείο των Αποικίων για να χρησιμοποιηθεί ως εργαστήριο κεραμικής. Το κτίριο ανήκει στην Κοινότητα Αποικίων, που έχει την ευθύνη για τις περαιτέρω εργασίες και την χρήση του.
Με έξοδα της η Βιβλιοθήκη οργάνωσε και φρόντισε να λειτουργήσει επί πολλά χρόνια ως μουσείο η οικία Θεοφίλου Καϊρη όπου επανειλημμένως έγιναν διάφορες εκθέσεις (φωτογραφιών, κεντημάτων της Άνδρου κ.τ.λ.). Η κυριότης της οικίας Καϊρη ανήκει στον Δήμο Άνδρου.
Εκτελείται εκτεταμένη επιστημονική έρευνα για τους παλαιούς υδρόμυλους και ανεμόμυλους της Άνδρου που ανέρχονται σε εκατοντάδες και η ποικιλία της μορφολογίας τους παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον. Η μελέτη θα καταλήξει σε δημοσίευση.
Η Βιβλιοθήκη ανέλαβε την επιστημονική καταγραφή των κειμηλίων των τριών μοναστηριών της Άνδρου, πράγμα που όχι μόνον θα κάμει τα κειμήλια αυτά γνωστότερα αλλά και για περισσότερη ασφάλεια τους. Η εργασία βρίσκεται ήδη στο τυπογραφείο.
Επί σειρά ετών ομάδες νέων της Άνδρου με πρωτοβουλία της Βιβλιοθήκης εκπαιδεύτηκαν σε ιδρύματα του εξωτερικού (σε συνεργασία με το Πρόγραμμα PETRA II). Επίσης η Βιβλιοθήκη φιλοξένησε φοιτητές από τμήματα Βυζαντινών και Νεοελληνικών σπουδών Πανεπιστημίων του εξωτερικού στο πλαίσιο του Προγράμματος ΟΡΑΤΙΟΣ του Υπουργείου Πολιτισμού, καθώς επίσης δύο ορθόδοξους νέους από Πανεπιστήμια της Πολωνίας (σε συνεργασία με την Πολωνική Πρεσβεία).
Σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συμπληρώθηκε μεγάλη έρευνα για τα μαρμάρινα τέμπλα των εκκλησιών της Άνδρου του 18ου και 19ου αι. που αποδεικνύεται ότι έχουν σπουδαία θέση στην όλη μαρμαρογλυπτική του Αιγαίου. Η εκτύπωση της μεγάλης εργασίας ολοκληρώθηκε και το Λεύκωμα ήδη κυκλοφορεί. Ελπίζεται ότι θα πραγματοποιηθεί και παρόμοια εργασία για τα ξυλόγλυπτα τέμπλα.
Επίσης σε συνεργασία με επιστήμονες του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης εκτελείται εκτεταμένη μελέτη για τα κτιστά πέτρινα γεφύρια της Άνδρου τα οποία ξεπερνούν τα 40. Η εργασία είναι έτοιμη για δημοσίευση.
Κατά τον Σεπτέμβριο του 1999 η Καϊρειος Βιβλιοθήκη οργάνωσε Συμπόσιο επ’ ευκαιρία της συμπληρώσεως 200 ετών από την γέννηση της πρωτοπόρου λογίας Ευανθίας Καϊρη. Έγιναν επτά σχετικές ανακοινώσεις κυρίως από καθηγητές Πανεπιστημίων οι οποίες γρήγορα δημοσιεύθηκαν σε τόμο (Ανδριακά Χρονικά, 31).
Κατά τα έτη 1998, 1999, 2000 και 2001, η Βιβλιοθήκη έφερε στην Άνδρο το Elysium String Quartet και την Opera Aegean της Νέας Υόρκης, οι συναυλίες του οποίου σημείωσαν εξαιρετική επιτυχία.
Σε συνεργασία με το Ε.Λ.Ι.Α. ετοιμάζεται μεγάλη εργασία για τις σφραγίδες του Αιγαίου (μεταξύ αυτών και της Άνδρου οι οποίες έως το 1900 πλησιάζουν τις 200).
Το καλοκαίρι του 2004 έγινε έκθεση φωτογραφιών της Άνδρου του Ανδρέα Εμπειρίκου και εκδόθηκε και ο σχετικός κατάλογος. Η έκθεση και ο κατάλογος που πραγματοποιήθηκαν με την χορηγία του Κληροδοτήματος Μωραϊτη σημείωσαν πρωτοφανή επιτυχία. Το καλοκαίρι του 2005 η Βιβλιοθήκη φιλοξένησε την έκθεση « Παραδοσιακά κτίρια νέες χρήσεις». Το καλοκαίρι του 2006 έγινε έκθεση χαρακτικής με θέμα «Θάλασσα» σε συνεργασία με την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών. Η έκθεση απέσπασε πολύ θετικά σχόλια για το υψηλό επίπεδο των έργων.
Στον Πύργο Αγαδάκη το 2003 με συνεργασία του Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών του Ε.Ι.Ε. έγινε η Reunion Intercongres της Διεθνούς Ενώσεως Βυζαντινών Σπουδών όπου έλαβαν μέρος περί τους 60 διεθνούς κύρους επιστήμονες.
Το 2004 πραγματοποιήθηκε το Διεθνές Συνέδριο για την Τετάρτη Σταυροφορία όπου έγιναν περί τις 28 πρωτότυπες επιστημονικές ανακοινώσεις.
Τον Φεβρουάριο 2006 έγινε παρουσίαση 11 τόμων της Αλληλογραφίας Θεοφίλου Καϊρη, επιμέλεια Δημητρίου Ι. Πολέμη στην Αρχαιολογική Εταιρεία στην Αθήνα.
Τον Αύγουστο του 2006 οργάνωσε επιστημονική συνάντηση εις μνήμην Δημητρίου Ι. Πολέμη. Έλαβαν μέρος οι: Αικατερίνη Κουμαριανού, Λουκία Δρούλια και άλλοι διακεκριμένοι επιστήμονες. Έγινε παρουσίαση του τόμου που περιείχε τις ανακοινώσεις που έγιναν στην Αρχαιολογική Εταιρεία.

Ας σημειωθεί τέλος ότι η Καϊρειος Βιβλιοθήκη κατά τον Δεκέμβριο του 1998 βραβεύτηκε με το αργυρό μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών για το έργο της το οποίο « πλείστα εις την της νήσου ταύτης κατ’ επιστήμην τε και παιδείαν μελέτην συμβάλλεται».

Ο Πύργος Αγαδάκη

Ο πύργος (πύργοι στην Άνδρο λέγονταν οι παλαιές αρχοντικές κατοικίες) Αγαδάκη στ’ Απατούρια είναι κτίσμα του 18ου αιώνα που ίσως αντικατέστησε κάποιο παλαιότερο κτίριο στην ίδια θέση. Ήταν η κατοικία της παλαιάς ανδριώτικης οικογένειας Τζώρτζη ή Αγαδάκη. Γύρω από τον πύργο υπάρχει περιβόλι 8 περίπου στρεμμάτων στο οποίο βρίσκεται και πατροπαράδοτο ελαιοτριβείο.

Ο όροφος του πύργου έχει διαμορφωθεί σε χώρο σεμιναρίων και συνεδρίων και ήδη έχει φιλοξενήσει την Reunion Intercongrès της Association International des Etudes Byzantines, το Διεθνές Ιστορικό Συνέδριο για την Τέταρτη Σταυροφορία όπως και διάφορες άλλες εκδηλώσεις.

Το υπόγειο διαμορφώνεται σε έκθεση αντικειμένων του λαϊκού πολιτισμού που αφορούν στην γεωργία. Το ελαιοτριβείο που θεωρείται εξαίσιο δείγμα προβιομηχανικού συγκροτήματος σχεδόν απέκτησε την αρχική μορφή του και απομένει να γίνει μέρος του εξοπλισμού του. Το περιβόλι, με τις δύο ιδιόκτητες πηγές του πέρα από το συνηθισμένο αρδευτικό του νερό αποκτά την εικόνα του πατροπαράδοτου ανδριώτικου κτήματος.